Со огромен број производи со вештачка интелигенција (ВИ) на пазарот, станува сè попривлечно да се препуштат тешките задачи за размислување на четботови, агенти и други алатки. Додека пловиме низ овој нов технолошки терен, сè повеќе сме изложени на огромни количини информации и софистициран софтвер кој нуди да размислува наместо нас. За само неколку секунди, алатки како ChatGPT, Claude или Gemini можат да ви изготват е-пошта, да генерираат грижлива роденденска порака за пријател, па дури и да го сумираат заплетот на романот што сè уште не сте го прочитале.
Ваквото зголемено „ослободување“ од мисловниот процес предизвика страв дека луѓето ќе станат претерано зависни од ВИ. Ова може да има ненамерни последици, како што се нарушување на нашите вештини за критичко размислување и опаѓање на нашите севкупни когнитивни способности. Овој страв не е неоснован. Истражувањата покажуваат дека онлајн средината ги искористува нашите когнитивни тенденции – индивидуалните разлики во начинот на кој размислуваме, перцепираме, обрнуваме внимание и паметиме. Како резултат на тоа, некои луѓе прават повеќе ментални кратенки и површно се ангажираат со информациите. Други студии ја поврзуваат високата употреба на ВИ со зголемена мрзеливост, анксиозност, помал критички ангажман и чувство на зависност.
Како да го користиме AI мудро?
Сепак, проблемот можеби е во тоа како ја користиме ВИ, а не во фактот што ја користиме воопшто. Генерално, потпирањето на надворешни извори е во ред – ние постојано го правиме тоа. Но, важно е да останеме во контрола на она што ќе избереме да го ослободиме, и зошто. Сите ние постојано се потпираме на знаењето на другите за да функционираме како општество: лекарите даваат медицински информации, инженерите се задолжени за изградба, финансиските советници даваат инвестициски совети итн. Оваа распространетост на стручност ни обезбедува повеќе знаење отколку што можеме поединечно да го поседуваме.
Со други зборови, ние постојано балансираме помеѓу „ослободување“ на задачи (дозволување некој друг да размислува) и „поддршка“ (потпирање на надворешни извори на знаење за збогатување на сопственото размислување). Поддршката често се случува кога учиме. На пример, наставникот не пишува есеј за својот ученик – наместо тоа, дава повратни информации за ученикот да може да го поврзе, интегрира и да ја прошири својата база на знаење. Клучно е што не ги препуштаме сите мисловни задачи на една специфична личност. Наместо тоа, внимателно ја разгледуваме довербата и стручноста на личноста пред да ги прифатиме нејзините совети, алатки или поддршка. Исто така, проверуваме како новите информации се вклопуваат во она што веќе го знаеме.
Когницијата (нашите вештини за размислување) е централен концепт во сето ова. Нашите умови се ангажираат во три основни задачи: кодирање на информации, складирање и враќање од меморија. Когницијата зависи од тоа колку добро овие три ментални задачи работат заедно. Кога сме преоптоварени со информации, дистрибуцијата на задачите на надворешни извори го намалува тој ментален напор. Фриволното препуштање на стекнувањето и складирањето на знаење на надворешни извори – како што е прашувањето на ChatGPT за секое прашање што ќе ви падне на ум – може да има влијание врз вашите вештини за критичко размислување. Тоа е затоа што стекнатото знаење активно комуницира со новокодираните информации во нашите умови: информациите што ги среќаваме ги конвертираме на начин што ни има смисла.
И колку повеќе знаење поседуваме, толку е поголем нашиот капацитет да кодираме и критички да толкуваме нови информации. За да воспоставиме рамнотежа, треба самите да ги извршуваме потешките когнитивни задачи, а не само да ги препуштаме секогаш кога ни е погодно. Понекогаш напорната работа може да биде наградувачка. Кога се соочувате со користење ВИ алатки, можете или да изберете да ги контролирате или да дозволите тие да ве контролираат. Еден начин да ја балансирате вашата врска со ВИ алатките е да користите рефлексивни практики: прашајте се како се чувствувате откако сте користеле ВИ? Дали се чувствувате гордо и задоволно, или се чувствувате поанксиозно и попреоптоварено? Дали денес ја заменивте или ја поддржавте вашата когниција? Кои задачи можете да ги направите за да ги проширите вашите ментални способности утре? За успешна врска со ВИ, треба да ги вежбаме сите наши ментални вештини – во спротивно, навистина ризикуваме да ги изгубиме.
