Во фокусот на јавноста повторно се најде големо меѓународно научно истражување за психијатриски нарушувања, откако македонски биолошки примероци беа индиректно споменати во неодамна објавените документи од американското Министерство за правда, поврзани со случајот Џефри Епстин. Иако контекстот е чувствителен, вклучените во проектот нагласуваат дека станува збор за долгогодишна, целосно легална и етички спроведена научна соработка.
Глобално научно истражување со македонски придонес
Ова значајно истражување, предводено од Универзитетот Колумбија во САД, е насочено кон длабинско проучување на мозочните промени поврзани со тешки ментални состојби како шизофренија, депресија и самоубиства. Целта е подобро разбирање на биолошките основи на овие нарушувања, што може да доведе до развој на нови дијагностички методи и терапии. Како дел од проектот, создадена е меѓународна банка на човечки мозоци, која опфаќа околу илјада примероци од различни земји ширум светот.
Строги етички и законски стандарди
Поранешниот директор на Институтот за судска медицина во Скопје, професор д-р Алексеј Дума, за Дојче веле ја појаснува природата на македонскиот придонес. Тој потенцира дека соработката е воспоставена уште во средината на 1990-тите години и се одвивала строго во рамките на сите законски и етички норми, со потребните одобренија од етичките комисии и во Македонија и во САД. Примероците, кои се земаат по смртта на поединците, биле внимателно обработувани, конзервирани и транспортирани под строго контролирани услови до лабораториите во САД. Целиот процес, од земање до архивирање, бил подложен на темелна документација и регулација.
Дума нагласува дека обемот на македонскиот придонес бил релативно мал во споредба со вкупната колекција во банката на мозоци. На годишно ниво, од Македонија биле испраќани меѓу 10 и 15 примероци, секогаш придружени со комплетна царинска и транспортна документација. „Ниту еден примерок не можеше да се извезе без законски дозволи. Сè се одвиваше транспарентно, со авионски транспорт и под надзор на државните органи, без никакви финансиски или други злоупотреби“, истакнува Дума, отфрлајќи ги шпекулациите за било какви неправилности.
Професор Горазд Росоклија како клучна врска
Во научните трудови и административната координација, професор Горазд Росоклија се наведува како клучна врска меѓу американската и македонската страна. Неговата експертиза и ангажман биле есенцијални за успешното спроведување на истражувањето и одржувањето на високите стандарди на соработка. Документи од 2014 година дополнително потврдуваат дека оваа долгогодишна врска е темел на континуираниот научен дијалог помеѓу Универзитетот Колумбија и македонските научни и медицински институции.
Придобивки за домашната наука
Покрај придонесот кон глобалното разбирање на менталните нарушувања, проектот имал и директни придобивки за развојот на истражувачките капацитети во Македонија. Според професор Дума, соработката овозможила пристап до нова опрема, лабораториска поддршка и, што е најважно, можности за обука и едукација на млади македонски научници и истражувачи. Дел од резултатите од ова истражување се веќе објавени во повеќе реномирани меѓународни научни студии и публикации, потврдувајќи ја неговата валидност и значење за светската наука.
Иако актуелизирањето на темата во јавниот дискурс е поврзано со контроверзен случај, суштината останува во доменот на етичката и законска научна соработка, чија цел е унапредување на знаењето за најкомплексниот човечки орган – мозокот, и подобрување на менталното здравје на населението.
