Вештачката интелигенција (АИ) брзо се етаблира како трансформативна сила во научниот свет, навлегувајќи во лаборатории и истражувачки центри ширум светот. Она што започна со едноставни роботи способни да вршат рутински експерименти, сега еволуира во софистицирани системи кои помагаат во револуционерни откритија.
Еден од пионерите во оваа област беше роботот наречен Адам, кој во 2000-тите години го имитираше процесот на биолог. Адам поставуваше прашања за квасецот, ги тестираше во роботизирана лабораторија и дојде до првите целосно автоматизирани научни откритија. Оттогаш, многу посилни форми на вештачка интелигенција преземаат значајни улоги во научниот процес, а во 2024 година, дури и Нобеловите награди за хемија и физика беа доделени на луѓе кои беа пионери во употребата на АИ алатките.
Реални откритија или само „хајп“?
Иако на почетокот постоеше одреден скептицизам, особено околу „хајпот“ за АИ, денес ситуацијата е поинаква. Како што истакнува компјутерскиот невронаучник Себастијан Муслик од Универзитетот во Оснабрик, „ако ме прашавте пред една година, ќе речев дека има многу хајп. Сега, всушност, има вистински откритија.“ Математичари, компјутерски научници и други истражувачи постигнаа пробиви користејќи АИ агенти, како што е оној достапен преку ChatGPT на OpenAI.
АИ системите се особено вешти во пребарувањето одговори во однапред дефинирани рамки, или „кутии“, кои ги поставуваат научниците. Тие можат да пронајдат врски и нејасни одговори во огромни количини на постоечки податоци. За големите јазични модели (LLM), основата на чет-ботовите како ChatGPT, оваа „кутија“ е огромна количина текст, вклучувајќи истражувачки трудови напишани на многу јазици.
Границите на креативноста
Меѓутоа, не сите се убедени во способноста на АИ да ја замени човечката интуиција и креативност. Когнитивниот научник Гери Маркус од Универзитетот во Њујорк смета дека за да се поместат границите на научното разбирање, потребно е да се „размислува надвор од кутијата“. Откритија од калибарот на континенталниот дрифт или специјалната релативност бараат креативност и имагинација што денешната АИ сè уште не може да ги достигне.
Сепак, АИ алатките јасно можат да го променат начинот на кој човечките научници доаѓаат до откритија. Теоретскиот физичар Алекс Лупаска од Универзитетот Вандербилт, кој проучува црни дупки, веќе го има искусено тоа. Откако сам открил нови симетрии во равенките што ја регулираат формата на хоризонтот на настани на црна дупка, тој го тестирал ChatGPT агентот (GPT-5 pro). Иако на почетокот не успеал, по насочување со полесни прашања, АИ успеала да ги пронајде истите симетрии, но по полесен пат.
Ова искуство го убедило Лупаска да се приклучи на OpenAI и да стане дел од тимот OpenAI for Science, кој развива АИ алатки специјално за научници. Тој го нарекува ChatGPT свој „пријател“ за истражување, верувајќи дека ќе му помогне да открие уште повеќе работи и да пишува подобро.
Иднината на научните откритија
Иако АИ можеби сè уште не може да размислува „надвор од кутијата“ како човекот, нејзината способност да обработува огромни количини податоци, да дизајнира експерименти и да пронајде неочекувани врски ја прави незаменлив асистент. Партнерството помеѓу човечката интуиција и АИ моќта ветува нова ера на научни откритија, забрзувајќи го темпото на напредок и отворајќи врати кон знаење што некогаш беше незамисливо.
