Необичен космички настан ги остави астрономите во потрага по одговори, а во центарот на вниманието е исклучително моќна експлозија што траела многу подолго од сѐ што досега било забележано. Астрофизичарка од Универзитетот Ратгерс учествува во истражувањето на овој редок феномен.
Според соопштението на НАСА, научници со вселенскиот телескоп „Џејмс Веб“ го анализирале GRB 250702B, долг гамa-изблик и еден од најенергетските настани во универзумот. Вообичаено, ваквите изблици се појавуваат кога масивна ѕвезда колабира во црна дупка, создавајќи краток, но исклучително интензивен блесок од високоенергетски гама-зраци. Но, овој настан се однесувал поинаку.
„Овој објект покажува екстремни својства што е тешко да се објаснат“, вели Хјуи Сирс, постдокторска истражувачка во Одделот за физика и астрономија на Факултетот за уметности и науки при Ратгерс. „Обично овие изблици завршуваат за помалку од една минута, но GRB 250702B траеше со часови и дури покажуваше знаци на рендгенска активност еден ден претходно.“
Опсерватории ширум светот сега ги анализираат податоците од настанот. Во истражувањето се вклучени и тимови што работат со кинеската мисија „Einstein Probe“ и со радиотелескопската мрежа „Very Large Array“ на Националната научна фондација на САД.
Емисијата на гама-зраци продолжила најмалку седум часа, речиси двојно подолго од претходниот рекорд. НАСА објави и анимација со едно можно сценарио: црна дупка со маса околу трипати поголема од Сонцето, со хоризонт на настани широк само 18 километри, орбитира околу придружна ѕвезда и на крајот се спојува со неа.
„Ова е изблик каков што не сме виделе во последните 50 години“, изјави Елиза Најтс, астрономка од Центарот за вселенски летови „Годард“ на НАСА во Мериленд.
Научниците разгледуваат неколку можни објаснувања. Едното е дека станува збор за невообичаено екстремен гамa-изблик. Друго сценарио е т.н. настан на плимно нарушување, при кој црна дупка со маса илјадници пати поголема од Сонцето раскинува ѕвезда што ѝ се приближила премногу. Постои и поегзотична хипотеза според која помала црна дупка се споила со оголена хелиумска ѕвезда и ја проголтала одвнатре.
Без оглед на точната причина, јасно е дека црната дупка не „залакала“ само мал дел од ѕвездата. Таа исфрлила моќни млазови енергија што се пробиле низ вселената.
Првото откривање на избликот го направил вселенскиот телескоп „Ферми“ на 2 јули, по што следувале брзи набљудувања со други инструменти. Настанот бил толку силен што ниту еден телескоп самостојно не можел да ја прикаже целата слика. Затоа научниците комбинирале податоци од вселенски и копнени опсерватории, собирајќи информации во гама и рендгенски зраци, инфрацрвена светлина и радио-сигнали. Во обична видлива светлина експлозијата не била забележлива.
„Само преку здружената моќ на инструментите на повеќе вселенски летала можевме да го разбереме овој настан“, изјави астрофизичарот Ерик Бернс од Државниот универзитет во Луизијана.
Сликите од вселенскиот телескоп „Хабл“ откриле необична галаксија на местото на избликот. На почетокот изгледало како да се спојуваат две галаксии, или како една галаксија да е пресечена со темна прашлива лента. Подоцнежните набљудувања со „Веб“ покажале дека галаксијата се наоѓа на околу 8 милијарди светлосни години од нас, што значи дека експлозијата се случила долго пред да се формира Земјата.
За подобро да ја разбере матичната галаксија, Сирс предводела дополнителни набљудувања неколку месеци по настанот со инструментот NIRCam на „Џејмс Веб“, главниот уред за снимање во блискиот инфрацрвен спектар.
„Со досега невидени детали гледаме само една многу голема галаксија со прашлива лента“, објаснува Сирс. „Структурата е толку сложена што не е сосема јасно дали останало нешто видливо од самата експлозија, но ако има, тогаш е многу слабо.“
Ова откритие ја засилува идејата дека GRB 250702B навистина бил гамa-изблик, а не настан на плимно нарушување. Сепак, конечен заклучок сѐ уште нема.
„Досега сме виделе само неколку вакви настани на плимно нарушување, па не знаеме со сигурност како треба да се развиваат“, вели Сирс. „Многу од студиите за оваа експлозија нудат различни, а понекогаш и контрадикторни објаснувања. Сѐ уште сме на почетокот во разбирањето на тоа што навистина се случило.“
Без оглед на конечната интерпретација, научниците се согласуваат дека настанот е исклучително редок и значаен.
„Ова ни дава единствена можност да ги проучуваме екстремните начини на кои еволуираат ѕвездите и црните дупки“, вели Сирс. „GRB 250702B можеби дури претставува откритие на нешто неочекувано и сосема ново.“
Во поддршката на телескопот „Џејмс Веб“ учествуваат и Европската вселенска агенција (ESA) и Канадската вселенска агенција (CSA).
