Европа сака да ја зачува својата позиција во новата вселенска трка, но патот до тоа не минува низ изолирани национални проекти. Анализата на европските вселенски и воздухопловни програми покажува дека континентот може да изгради стратешка технолошка самостојност само преку соработка меѓу држави, агенции, големи компании и стартапи.
Овој модел се опишува како мултилатерална „коопетиција“ – истовремена соработка и конкуренција меѓу повеќе ривали. Една компанија може да биде партнер во развојот на сложена технологија, а во исто време конкурент на комерцијалниот пазар.
Четири клучни европски програми ја покажуваат вредноста на таквиот пристап: Galileo за сателитска навигација, Copernicus за набљудување на Земјата, Clean Sky за поодржлива авијација и IRIS² за безбедни сателитски комуникации. Иако Clean Sky е насочена кон воздухопловството, таа го користи истиот модел на споделување знаење, ресурси и ризици.
Во 2025 година глобалните инвестиции во вселенскиот сектор достигнале речиси 137 милијарди долари. Таквиот обем на вложувања покажува дека контролата врз целиот технолошки синџир е преголем залак за една држава, агенција или компанија, дури и за најголемите индустриски играчи.
Copernicus е еден од најјасните примери. Програмата ги следи емисиите, користењето на земјиштето, шумите, океаните и ледените површини, а обезбедува бесплатни и висококвалитетни сателитски податоци. Благодарение на оваа јавна инфраструктура, европските мали компании и стартапи можат да развиваат услуги за следење на земјоделски култури, откривање истекување метан и надзор на шумите, без да градат сопствена сателитска програма.
IRIS² го проширува овој пристап во областа на безбедните комуникации. Францускиот Eutelsat, луксембуршкиот SES и шпанскиот Hispasat се обединети во конзорциумот SpaceRISE со цел Европа да изгради сопствена комуникациска инфраструктура и да ја намали зависноста од системи надвор од континентот.
Европската вселенска агенција има особено важна улога во координацијата на овие партнерства. Таа истовремено финансира програми, поставува технички барања и ја насочува соработката со индустријата. Кај Galileo, ESA посредувала во споделувањето чувствително техничко знаење меѓу компании што не биле подготвени директно да го разменуваат, овозможувајќи развој на европски систем за позиционирање.
Коопетицијата ѝ носи на Европа три главни придобивки: создавање критична маса од финансиски, човечки и технолошки ресурси; размена на комплементарно знаење; и распределба на трошоците и ризиците при долгорочни иновациски проекти. Слични сојузи се гледаат и во развојот на радарски инструменти за мисијата Harmony, каде што соработуваат Thales Alenia Space и OHB System.
Сепак, ваквата соработка не е едноставна. Поголемиот број партнери носи ризик од судири околу моќта, интелектуалната сопственост и распределбата на вредноста. Затоа се потребни и формални правила – договори, јасно управување и заштита на интелектуалната сопственост – и неформална доверба меѓу инженерите, проектните менаџери и раководителите.
Програмата Clean Sky, вредна околу пет милијарди евра, го илустрира токму тоа. Компании како Airbus, Safran и Dassault ги усогласуваат технолошките приоритети и буџетите, но секојдневната комуникација и долгорочната доверба се подеднакво важни за одржување на рамнотежата меѓу соработката и конкуренцијата.
Иднината на Европа во вселената затоа нема да зависи само од бројот на сателити или од висината на буџетите. Ќе зависи и од способноста на европските институции и компании да работат заедно во области што се клучни за земјоделството, одбраната, климатските политики и дигиталната безбедност. Во новата вселенска трка, совладувањето на коопетицијата станува предуслов за технолошка и стратешка самостојност.
