Генеративната вештачка интелигенција за кратко време стана секојдневна алатка за пишување пораки, превод, планирање, програмирање и пребарување информации. Но, паралелно со нејзината практичност, сè почесто се поставува прашањето дали прекумерното потпирање на вакви системи може постепено да ги ослаби човечките когнитивни способности.
Според понови научни истражувања, најизложени на ризик се меморијата, критичкото размислување, донесувањето одлуки и истрајноста при решавање задачи. Во едно американско-британско истражување со 1.222 учесници, кое сè уште е во постапка на рецензија, употребата на алатки со вештачка интелигенција им помогнала на испитаниците подобро да решаваат задачи по математика и разбирање текст на краток рок. Но кога тие алатки биле отстранети, резултатите им се влошиле, а опаднала и подготвеноста повторно самостојно да се обидат.
Истражувачите предупредуваат дека токму истрајноста е клучна за стекнување вештини и долгорочно учење. Ако системите со вештачка интелигенција постојано ја преземаат најтешката мисловна работа, корисникот добива брз резултат, но губи дел од процесот преку кој навистина се учи.
Овој феномен сè почесто се опишува како „когнитивно префрлање“, односно пренесување на дел од менталниот напор кон надворешна алатка. Некои автори одат и чекор понатаму, зборувајќи за „когнитивно предавање“ кога човекот веќе не само што си помага, туку и се откажува од сопствената анализа. Според психолозите, тоа е поврзано со природната човечка тенденција да се штеди енергија и да се бара најкраток пат до решение.
Токму тука генеративната вештачка интелигенција се разликува од постарите дигитални помагала. Калкулаторот, на пример, може да помогне при пресметка, но сепак обично го остава методот и логиката во рацете на човекот. Современите јазични модели, пак, можат директно да понудат готов текст, аргумент, код или заклучок, со што се намалува просторот за самостојно размислување.
Слични сигнали дојдоа и од истражување на MIT од 2025 година, кое привлече големо внимание со заклучокот дека студенти кои користеле генеративна вештачка интелигенција за пишување есеи покажале послаба способност за критичка анализа. Иако поединечни студии не се доволни за конечни пресуди, повеќе наоди од различни средини укажуваат во иста насока: краткорочната ефикасност не мора да значи и долгорочен когнитивен напредок.
Во меѓувреме, дел од технолошките компании се обидуваат да го ублажат овој проблем со т.н. „сократски“ функции. Наместо веднаш да дадат готов одговор, овие режими нудат насоки, дополнителни прашања и чекори што треба да го поттикнат корисникот сам да размислува. Такви пристапи веќе се појавуваат во образовни режими кај некои водечки системи, а компаниите истовремено додаваат и предупредувања дека резултатите треба да се проверуваат.
Сепак, научниците нагласуваат дека засега нема доволно големи и долгорочни студии што би покажале какво ќе биде вистинското влијание на генеративната вештачка интелигенција врз мозокот и учењето. Затоа, најразумниот пристап во моментов е внимателна и свесна употреба: вештачката интелигенција да служи како помошник, а не како замена за човечкото расудување.
Прашањето не е дали овие алатки треба да се користат, туку како да се користат без да се жртвуваат вештините што нè прават способни да учиме, проценуваме и решаваме проблеми. Во образованието, на работа и во секојдневието, вредноста на технологијата ќе зависи токму од таа рамнотежа.
