Глобалната трка по литиум, кобалт и други критични минерали го забрзува преминот кон обновлива енергија, електрични возила и дигитална инфраструктура. Но нова анализа на Универзитетот на Обединетите нации (UNU-INWEH) предупредува дека еколошките и здравствените последици најчесто ги носат заедниците со најмалку моќ и ресурси.
Извештајот посочува дека вадењето на овие минерали е силно зависно од вода. Само во 2024 година, околу 240.000 тони светско производство на литиум, според проценките, потрошиле 456 милијарди литри вода — количина споредлива со годишните домашни потреби на десетици милиони луѓе во субсахарска Африка. Во чилеанскиот Салар де Атакама, рударството на литиум достигнува до 65% од регионалната употреба на вода, со значително опаѓање на подземните води.
Проблемот не е само во потрошувачката. Производството на ретки земји создава огромни количини токсичен отпад, а дел од резервите на критични минерали се наоѓаат во подрачја со висок воден стрес и во или близу домородни територии. Тоа отвора прашање за правичност: кој ја добива технолошката корист, а кој ја плаќа еколошката и социјалната цена.
Особено загрижувачки се здравствените последици во рударските региони. Во делови од Демократска Република Конго, каде кобалтот е клучен ресурс, се пријавуваат високи стапки на кожни и гинеколошки проблеми кај населението близу рудниците, како и присуство на детски труд. Локалните заедници често остануваат со загадена вода, ослабено земјоделство и ограничени економски придобивки, иако токму нивната територија е извор на стратешките суровини.
Извештајот прави паралела со ерата на фосилните горива: ако нема јасни правила, „нафтата на 21 век“ може да ги повтори старите неправди. Прогнозите за раст на побарувачката се драматични — до 2040 се очекува повеќекратно зголемување на потребите за литиум, никел и кобалт, а до 2050 и силен раст за графит и други материјали.
Авторите повикуваат на обврзувачки меѓународни стандарди, строга контрола на загадувањето и отпадните води, независен мониторинг, правично споделување на приходите и гарантирано учество на погодените заедници во одлучувањето. Дополнително, се бара поголемо вложување во рециклирање и технологии со пониска потрошувачка на вода, за енергетската транзиција да биде навистина одржлива, а не само географски преместена еколошка штета.
Пораката е јасна: климатските цели и технолошкиот напредок се неопходни, но не смеат да се градат врз нови „жртвени зони“. Без силно управување на синџирите на снабдување, зелената економија ризикува да ја повтори истата нееднаквост што светот се обидува да ја надмине.
