Како намалувањето на загадувањето го забрзува идното затоплување е еден од најголемите парадокси со кои се соочува модерната климатска наука. Со децении, пораката е јасна и конзистентна: мораме да го намалиме загадувањето на воздухот за да го заштитиме нашето здравје и животната средина. Оваа порака е апсолутно точна. Сепак, зад неа се крие една непријатна научна вистина – додека се бориме против еден еколошки проблем (загадувањето на воздухот), можеби привремено забрзуваме друг, уште поголем проблем (глобалното затоплување). Ова не значи дека треба да престанеме да се бориме за чист воздух, туку дека мораме да ја разбереме целосната слика за да донесеме правилни и итни одлуки за иднината на планетата.
Парадоксот на чистиот воздух: Скриениот ефект на аеросолите
Клучот за разбирање на овој феномен лежи во ситните честички познати како аеросоли. Кога согоруваме фосилни горива како јаглен, нафта и гас, во атмосферата не испуштаме само стакленички гасови како јаглерод диоксид (CO2). Испуштаме и огромни количини на аеросоли, особено сулфур диоксид (SO2), кој во атмосферата формира сулфатни аеросоли.
Овие честички имаат двоен ефект. Првиот е оној кој сите го знаеме – тие се исклучително штетни за здравјето на луѓето, предизвикувајќи респираторни и кардиоваскуларни заболувања. Но, вториот ефект е климатски. Сулфатните аеросоли се многу рефлективни. Кога се наоѓаат во атмосферата, тие делуваат како огромен, микроскопски штит кој одбива дел од сончевата светлина и топлина назад во вселената, спречувајќи ја да стигне до површината на Земјата. Овој процес е познат како „ефект на маскирање“ или „глобално затемнување“. Со други зборови, загадувањето кое нè убива бавно, истовремено нè штити од дел од затоплувањето кое веќе сме го предизвикале.
Квантифицирање на „маската“: Колку затоплување крие загадувањето?
За да ја сфатиме сериозноста на ситуацијата, мора да погледнеме во бројките. Климатските научници го мерат влијанието на различните фактори врз климата преку метрика наречена „радијациско присилување“ (radiative forcing), изразена во вати на метар квадратен (W/m²). Позитивна вредност значи затоплување, а негативна – ладење.
- Ефект на стакленички гасови: Според Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC), вкупното затоплувачко влијание од сите стакленички гасови (CO2, метан, итн.) испуштени од човекот е околу +3.3 W/m².
- Ефект на аеросолите: Спротивно на тоа, ладечкиот ефект од аеросолите се проценува на околу -1.1 W/m².
Пресметка:
Ако го собереме затоплувачкиот ефект на стакленичките гасови и ладечкиот ефект на аеросолите, добиваме нето-ефект:
3.3 W/m² (затоплување) – 1.1 W/m² (ладење) = +2.2 W/m² (набљудувано нето затоплување)
Оваа едноставна пресметка открива шокантен факт: аеросолите од загадувањето моментално маскираат околу една третина (1.1 поделено со 3.3) од вкупниот затоплувачки притисок што го вршиме врз планетата.
Преведено во степени Целзиусови, научниците проценуваат дека овој ефект на маскирање го намалил вкупното глобално затоплување за околу 0.5°C до 0.6°C. Имајќи предвид дека светот веќе се загреал за околу 1.2°C од прединдустрискиот период, тоа значи дека без ладечкиот ефект на аеросолите, веќе би биле на ниво од околу 1.7°C или 1.8°C – далеку над прагот од 1.5°C поставен со Парискиот договор.
Зошто намалувањето на загадувањето е неопходно и покрај сè
Иако аеросолите имаат ладечки ефект, идејата да се продолжи со загадувањето за да се бориме против затоплувањето е апсурдна и опасна. Причините се јасни:
- Јавно здравје: Според Светската здравствена организација (СЗО), загадувањето на воздухот е одговорно за околу 7 милиони предвремени смртни случаи годишно на глобално ниво. Тоа е тивка пандемија која предизвикува мозочни удари, срцеви заболувања, рак на белите дробови и хронични респираторни заболувања. Цената во човечки животи е превисока за да се игнорира.
- Еколошки штети: Сулфурните аеросоли се главната причина за киселите дождови, кои уништуваат шуми, ги закиселуваат езерата и реките и ја оштетуваат инфраструктурата.
Чистиот воздух е основно човеково право и неговото обезбедување носи огромни и непосредни придобивки.
„Затоплување во најава“: Што се случува кога ќе го тргнеме штитот?
Проблемот лежи во различната долговечност на загадувачите. Аеросолите остануваат во атмосферата релативно кратко – од неколку дена до неколку недели. Од друга страна, јаглерод диоксидот останува стотици, па и илјадници години.
Ова значи дека кога ќе ги намалиме емисиите од фосилни горива (на пример, со поставување филтри на фабриките или користење почисто гориво во бродовите), ладечкиот ефект на аеросолите исчезнува речиси веднаш. Меѓутоа, огромното количество на CO2 кое веќе е во атмосферата останува таму, продолжувајќи да ја загрева планетата.
Со отстранување на „маската“ од аеросоли, ние ќе го доживееме целото затоплување кое досега било скриено. Ова ќе доведе до нагло и забрзано зголемување на глобалните температури во годините што доаѓаат. Ова не е теоретска можност; тоа е веќе започнат процес. Во 2020 година, Меѓународната поморска организација воведе строги регулативи за намалување на сулфурот во бродското гориво, што значително го исчисти воздухот над океаните, но некои студии веќе го поврзуваат овој потег со рекордно високите температури на површината на морето.
Решението: Двоен и итен напад на климатските промени
Овој парадокс не е причина за очај, туку повик за уште посилна и побрза акција. Тој јасно покажува дека не можеме да ги решаваме еколошките проблеми изолирано. Решението мора да биде двојно:
- Продолжување со намалување на аеросолите: Мораме итно да го намалиме загадувањето на воздухот за да спасиме милиони животи и да ги заштитиме екосистемите.
- Драстично и брзо намалување на стакленичките гасови: Свесни дека со чистењето на воздухот ќе се ослободи дополнително затоплување, мораме да ги намалиме емисиите на CO2, метан и други стакленички гасови многу побрзо отколку што се планираше.
Скриеното затоплување од аеросолите значи дека нашиот „јаглероден буџет“ – количината на CO2 што сè уште можеме да ја испуштиме пред да го надминеме прагот од 1.5°C – е многу помал отколку што мислевме. Оваа непријатна вистина треба да послужи како најсилен можен аларм за владите, индустриите и поединците да ја забрзаат транзицијата кон чиста енергија, бидејќи времето што го имаме на располагање е уште помалку отколку што покажуваа претходните пресметки.
